در خصوص پیدایش این واژه (کرد) و معنی آن بایستی برگردیم و به ابتدای تاریخ و آنجا که سند مکتوب برایمان به جای مانده است، ببینیم که این کلمه برای نخستین بار چگونه و در کجا به کار برده شده است.همانطور که می دانیم تا پیش از بازگشت اقوام آریایی به سرزمین اصلی و مادری خود، اقوام کهن تر و قویتری در فلات قاره ای ایران بسر می بردند که مرکز اصلی آنها زاگرس و نواحی آن بوده است.

تاریخچه پیدایش واژه کُرد

آیت محمدی :

در خصوص پیدایش این واژه (کرد) و معنی آن بایستی برگردیم و به ابتدای تاریخ و آنجا که سند مکتوب برایمان به جای مانده است، ببینیم که این کلمه برای نخستین بار چگونه و در کجا به کار برده شده است.

همانطور که می دانیم تا پیش از بازگشت اقوام آریایی به سرزمین اصلی و مادری خود، اقوام کهن تر و قویتری در فلات قاره ای ایران بسر می بردند که مرکز اصلی آنها زاگرس و نواحی آن بوده است. این اقوام عبارت بودند از : گوتی ها، لولوبی ها، کاسی ها، میتانی ها، خالدی ها، عیلامی ها، ... و اقوام دیگر که از نظر ریشه، نژاد و همبستگی زبانی و فرهنگی یکی بوده اند.

حشمت الله طبیبی در خصوص واژه کرد می گوید:

(آنچه اکثر محققین و نویسندگان قدیم و جدید بر آن اتفاق نظر دارند این است که قبل از آمدن قبایل کرد ایرانی به ناحیه ی کردستان، قوم آریایی نژاد دیگری به نام (کاردو) در این سرزمین ساکن و دارای تمدن بالنسبه مهمی بوده اند که با مهاجرین هم نژاد خود در هم آمیخته و در هم مستحیل شدند و در نتیجه مهاجرین نیز به همان نام نامیده شدند.)^{طبیبی، حشمت الله ،مقاله نخست ، در کتاب تحفه ی ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان ، نوشته میرزا شکرالله سنندجی . ص 5.} وی برای تأیید نظریه و گفته ی خود می گوید:

(مبنای این نظریه اشاراتی است که در یکی از لوحه های سنگی آشوری مربوط به دو هزار سال قبل از میلاد مسیح دیده شده است. در این لوحه از مملکتی به اسم (کاردا)یا (کارداکا) نام برده شده است که از دریاچه وان به طرف جنوب ممتد بوده و قلاع بسیار محکمی در نواحی بتلیس کنونی داشته است که آثار آنها تا قرن پنجم و ششم میلادی نیز باقی بوده است )^{طبیبی همان مدرک، ص 5}

در کتاب( تاریخ ریشه نژاد کرد) نیز برای اثبات گفته خود به (قرال لاگاشه آدادنادای) که در 2400 ق.م به طایفه ای به نام (کاردا) استناد می کند.^{نوری،احسان.تاریخ ریشه نژادی کرد. کتاب فروشی سیدان. 1361 ص1.}

رشید یاسمی می گوید:(در یک سنگ مصطبه ی سومری که لفظ کردkarada خوانده شده است و آن هم نام ناحیه  ای است نه اسم طایفه خاصی ... ) ^{رشید یاسمی غلامرضا. کرد و پیوستگی نژاد و تاریخی او.چاپخانه تابان ،ص 89.}

او پیش از این گفته است:

(در عهد پادشاهی گیمیل سین از سلسله سوم سلاطین اور(قرن 22 ق.م ) نواحی کردستان فعلی از جانب آن پادشاهبه امیری توانا سپرده شد مرسوم به (ورد نر) vard-nanner وعلاوه بر ولایت (گنهر و هماری ) که ملک مورث آن امیر محسوب می شد،نواحی (اربل و ایشار) و فرمانفرمایی طایفه(سوبارتو) و سرزمین (کرده) را به او واگذاشت) ^{رشید یاسمی.همان مدرک، ص 88}

(بنابر تحقیق ترو دان ژان thureau-dangin این طایفه همسایه طایفه (سو) su بوده و به قول مستشرق درایور driver بدلیس بوده یادگار آن قوم آرامی ها آن ناحیه را (بیت قردو) beth kardu  خوانده اند و شهری که به نام جزیره ابن عمر معروف است (گزرتادو قردو) gazartad kardu  مرسوم کرده اند.)^{رشید یاسمی. همان مدرک پیشین.ص88 .}

 در خصوص این قوم و نام آن یعنی (کاردا)یا(کاردو) در قرن پنجم پیش از میلاد (تیگلات پلیسر) که با آنها درگیر میشود اشاره شده است._{طبیبی همان مدرک پیشین، ص5.}

همچنین در جنگ ایران با یونان که گزنفون سردار و مورخ یونانی با اقوام (کاردوک) برخورد می کند. گزنفون هم در این برخورد، شجاعت و دلاوری آنها را می ستاید و آنها را کاردوک و سرزمینشان را کاردوئن می نامد، آرامی ها این ناحیه را (بت کاردو) و تمامی نواحی بین فرات و دجله را (گوژارتا-کاردو) نامیده اند. مورخان ارمنی این ناحیه را (کوردوخ) ذکر و اعراب ( بکرداء) یا (کردای) نامیده اند. ^{طبیبی همان مدرک پیشین .ص6.}

در جغرافیای قدیم ارمنستان در باب ولایت کرچیخkorcekh دیده می شود و بنا بر قول آدنتس adontz در کتاب آرمینا ص 418 کلمه کرچیخ از دو جزء است: کرتیخ+آیخ و معنی آن کرد است، چنانکه آترپاتیخatropatik  یعنی ساکنان آترو پاتن (آذر بایجان).^{رشید یاسمی. همان مدرک پیشین ص 97.}

دکتر طبیبی در ادامه ی گفته هایش در خصوص واژه کرد گفته است:

(استرابون عالم جغرافیادان یونانی که در اوایل تاریخ میلادی می زیسته می نویسد که قسمت ساحلی دجله از قوم کردین که از نسل قوم کاردو می باشند، سکون و دارای شهرها و قلاع مستحکمی است. ناحیه ای که اشاره کرده است در حد فاصل دیار بکر و موصل کنونی واقع بوده و با این ناحیه مطابقت دارد...)_{طبیبی همان مدرک ص6.}

تا اینجا از این دو محقق بزرگ و با کمک منابع موجود بیان شد که واژه کرد به چه منطقه ای اطلاق شده و از چه زمانی به کار برده شده است،اما در خصوص اینکه خود واژه کرد به چه معنی است، آنها تحقیقات دیگری انجام داده اند که دکتر طبیبی به نقل از مینورسکی در (دایرة المعارف اسلام) ذیل لغت کرد می نویسد:(یونانیان ساکنان این ناحیه را (کردوخوی) نامیده اند و جزء اخیر این کلمه در لغت ارمنی علامت جمع است) و می گوید:(گویا سبب این شد که مورخان یونانی آن نام را از زبان یک نفر ارمنی شنیده اند.

در لغت بابلی و آشوری لفظ کاردو به معنی نیرومند و پهلوان است.او ادامه می دهد که بعضی از محققان جدید، کرد راتحریف خلد یا خالدی شمرده اند مانند: راسیکه که گفته اند خالدی و کردی و کورتی و کردیای همه یکی است. لفظ خالدی نام سومری طوایفی است که آشوری ها آنها را (اورارتو)یا (اوراشتو) نوشته اند. این قوم در حدود قرن نهم پیش از میلاد به ارمنستان مهاجرت کرده، در جنوب دریاچه ی وان دولت مستقلی تشکیل دادند که تا اوایل قرن ششم پیش از میلاد وجود داشت ... خالدی در عبری به نام آرارات و در یونانی کزاردو نامیده شده اند ... به هر صورت از اینکه ناحیه ی کاردو یا کاردا یا کردوخ از اقوام آریایی نژاد کاردو مسکون بوده است جای تردیدی نیست، به علاوه قرائن و شواهد تاریخی و جغرافیایی، اتحاد ریشه بین دو کلمه (کرد) و (کاردو) و قرابت و پیوند نژادی کردهای امروز را با کاردوهای قدیم کاملا اثابت می کند.^{طبیبی همان مدرک .ص 6.}

استرابون در کتاب 15 بند هفدهم می گوید:

(جوانان پارسی را چنان تربیت می کنند که در سرما و گرما و بارندگی بردبار و ورزیده باشند. شب در هوای آزاد به حشم داری بپردازند و میوه جنگلی مثل بلوط و... بخورند این ها را کردک kardak گویند. مردم کردک از غارت زندگی می کنند و کردا به معنی دلیر است... از اینجا معلوم می شود که جوانان دلیر و آزموده پارسی را کردک می گفته اند که همان کردوک و کرد باشد تفاوت نژادی قائل نبوده اند، ملاک کرد شدن را دلیر بودن و پر طاقت شده می دانسته اند و این قسم استعمال لفظ کرد مناسبت آن را با گرد به معنی پهلوان تایید می کند. )

امیر شرف خان بدلیسی در کتاب (شرف نامه)(تاریخ مفصل کردستان) در مورد معنی واژه کرد می نویسد: ظاهرا لفظ کرد تعبیر از صفت شجاعت است چرا که اکثر شجاعان روزگار و پهلوانان نامدار از این طایفه بر خاسته اند او ادامه می دهد که پهلوان نامدار رستم زابلی، بهرام چوبین، گرگین میلاد و فرهاد کوهکن همگی کرد بوده اند.

پس با توجه به این تحقیقات و اسناد موجود ثابت می شود که واژه کرد صفتی است که به این مردمان داده شده است. به این سبب همه ی مردمان صفاتی چون دلاوری، شجاعت،... را دارا هستند و به یقین واژه کرد وگرد یکی می باشد و این صفت را بعدا به تمام ساکنان زاگرس و نواحی متعلق به آن دادند که همگی ریشه نژادی، تاریخی و فرهنگی مشترکی با هم داشته اند.

__________________________________________

منبع: تاریخ سیاسی کرد

مولف: آیت محمدی

ویراستار:فرهاد فیاض

کردستان - خبر نگار آفرینش
(به کردی سنه)  سنندج مرکز استان کردستان ایران است. این شهر همچنین مرکز شهرستان سنندج در این استان نیز می باشد. این شهر قریه ای بوده  است از قرا» کردستان و به "سینه" و "سنه" مشهور بود. بخاطر قلعه ای که خاندان اردلان در آنجا بنا کردند به "سنه دژ" یا سنندج معروف شد.شهر سنندج در موقعیت چهارده درجه و سی و پنج دقیقه عرض شمالی و چهل و هفت درجه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ است. شهرستان سنندج به مساحت پنج هزارو بیست کیلومتر مربع از شمال به میا ندوآب، از جنوب به کرمانشاه، از مغرب به مریوان و از شرق به قروه و بیجار محدود می شود. این شهر از طریق چهار شریان ارتباطی با شهرهای استان و مرکز استان های همجوار و مرکز کشور در ارتباط است در نزدیکی سنندج سد بزرگی به نام سد قشلاق ساخته شده است که آب شهر و ناحیه را تامین می سازد. زبان مردم سنندج کردی است.جمعیت شهر سنندج در سال هزارو سیصد و سی و پنج برابر با چهل هزارو ششصدو چهل و یک نفر با هفت هزارو نهصد خانوار بوده است. در سال هزارو سیصدو چهل وپنج جمعیت شهر به پنجاه و چهار هزاروپانصدو پنج نفر و ده هزارو ششصدو پانزده خانوار رسیده است. نرخ رشد جمعیت در این دوره 2/99درصد بوده است که در مقایسه با نرخ هفتادو هشت درصدی  رشد سایر مراکز استان ها در کشور نرخ رشد بالایی می باشد. این افزایش نرخ رشد در شهر سنندج را می توان معلول افزایش رشد بخش خدمات و همچنین شکل گیری نظام شهر نشینی پیوسته در این منطقه دانست. جمعیت این شهر حدود هفتصدو پنجاه هزار نفر است. البته بر طبق آمار جدید خود کشور ایران جمعیت این شهرستان با توابع بالغ بر یک میلیون نفر می باشد البته جمعیت درست سنندج چهار صدو پنجاه هزار نفر درست است و جمعیت استان یک میلبون و ششصد هزار نفر می باشد.سنندج یکی از شهرهای قدیمی کردستان می باشد که تاریخ آن به قبل از میلاد مسیح بر می گردد.این شهر دارای آثار قدیمی از دوره های قبل از میلاد، قبل از اسلام و دوران اسلامی می باشد و شاهراه ارتباط سریع جنوب غربی ایران به شمال غربی ایران است.دژ سنندج (سنه دژ) توسط حکمران کردستان در زمان سلطنت شاه صفی (هزار و سی و هشت تا هزاروپنجاه و دوهجری) ایجاد شد. در گذشته بجای سنندج کنونی، شهری بنام "سیر" در همین مکان وجود داشت. کریم خان زند شهر را در سال هزارو صد و چهل وشش هجری نابود کرد و پس از مدتی هرج و مرج خسرو خان اردلان بر شهر تسلط یافت. پس از او پسرش حاکم شد و سنندج در دوران او بسیار توسعه یافت.سلیمان خان وقتی که به امارت کردستان دست یافت در سال هزارو چهل وشش ه.ق شهر سنندج را در محل روستای قدیمی "سنه" بنا نمود. شاه صفی او را متعهد کرده بود که دارالملک را از "حسن آباد" به سنندج کنونی منتقل سازد و قلعه های صعب العبور کردستان را ویران کند. سلیمان خان وقتی به کردستان آمد به موجب عهد خود ضمن آباد کردن سنندج، قلعه حکومتی را در بالای تپه ای در محلی که امروزه باغ فردوسی سنندج گفته می شود، بنا کرد. و در خارج و اطراف قلعه عمارات و حمام و مسجد و بازاری هم بنا می کند و یک رشته قنات نیز در دشت "سرنووی" احداث می کند و آب آن را به شهر و میان قلعه آورد.در حدیقه ناصری آمده است که :"سلیمان خان قلاع "زلم" و "پلنگان" و "مریوان" و "حسن آباد" را ویران نمود. که دیگر پناه و گریز گاهی برای حکام کردستان نباشد. و قلعه مختصری را نیز در اطراف این آبادی سنندج کشید. تردیدی نیست که قبل از بنای شهر سنندج در دوره صفویه، در محل کنونی این شهر آبادی قدیمی "سنه" قرار داشته است .
جاذبه های گردشگری:
از مناطق دیدنی این شهرستان می توان مسجد جامع دارالاحسان، بازار قدیمی شهر، پارک دیدنی آبیدر (امیریه)، خانه کرد، موزه سنندج و عمارت خسروآباد را نام برد.
در شصت وپنج کیلومتری سنندج دهستان نوگل(نگل) واقع است که به دلیل قرآنی باستانی که متعلق به قرون اولیه اسلام است گردشگران زیادی را به خود جذب کرده است. به نظر می رسد که شهر سنندج در آغاز از الگوی معماری و شهرسازی صفویه پیروی کرده است. ساخت اولیه شهر سنندج با محلات آن تا دوره قاجاریه با اندک تغییراتی به همان صورت قدیمی باقی می ماند. جمعیت شهر در حدود پانصد هزارنفر میباشد. سنندج در پانصدو یک کیلومتری تهران قرار دارد. این شهر بویژه در بهار و پاییز دارای طبیعتی زیبا و هوایی مطبوع است.
آثار تاریخی و جاهای دیدنی:
عمارت امجدالاشرف ، عمارت خسروآباد عمارت مشیر، عمارت سالارسعی، عمارت وکیل، الملک  قلعه حسن آباد  ، پل قشلاق  بازار سنندج و آصف، ، خانه آصف وزیری                مسجد جامع سنندج (دارالاحسان)، زیارتگاه و مسجد هاجرخاتون  ، امامزاده عبدالله  ، امامزاده پیرعمر ، سد قشلاق وحدت       ، جنگلهای اطراف سنندج  کوه کوچکه سر،  روستای صلوات آباد، چشمه آب معدنی گواز ، شمه آب معدنی پیرسلاح ، موزه سنندج ، روستای نگل .

سنندج

● قرآن تاریخی و ارزشمند نگل
<نگل> مرکز دهستانی به همین نام از توابع بخش کلاترزان سنندج است که در ۶۵ کیلومتری غرب سنندج و در مسیر جاده سنندج به مریوان قرار دارد. در کتابهای تاریخی حدیقه ناصریه و تحفه ناصریه، مطالبی به این شرح آمده است: " در یکی از دهات این بلوک که نگل نام دارد مسیر قدیمی که به مسجد عبدالله عمر یا عبدالله عمران مشهور است و قرآنی در این مسجد هست خیلی بزرگ که به خط کوفی نوشته شده." در داخل مسجد روستای نگل، قرآن خطی از دوران گذشته وجود دارد که بنا به اعتقادات و باورهای مردم، یکی از چهار قرآن خطی است که در زمان خلیفه سوم <عثمان بن عفان> به رشته تحریر در آمده و به چهار اقلیم دنیا فرستاده شده است. به همین دلیل ، مردم اعتقاد زیادی به این کلام الـهــــــی دارنــــــد و در حـــــل مـــشـــکـــــلات و گـرفـتـاری هـای زنـدگـی خـود از آن یـاری می جویند و قسم دروغ به آن را گناهی بزرگ و نابخشودنی می دانند. چگونگی انتقال این قرآن به روستای نگل روشن نیست، اما با توجه به گفته ها و حکایات عامه، این قرآن در دوران صفویه از دل خاک بیرون آورده شد و از آن زمان در مسجد قدیمی روستا به منظور زیارت اهالی منطقه نگهداری می شود. قطع قرآن، رحلی بزرگ، جلد آن چــرمــی و رنـگ آن قـهـوه ای تیره است و صفحات قرآن، ضخیم و به علت تشابهی که با پوست دارد، در بین مردم به پوست آهو شهرت یافته است. خط قرآن، کوفی و دارای نقطه و اعراب و در قسمت سر سوره ها و شماره های آیات، مطلا و مزین به نقوش گیاهی است. بر اساس شواهد موجود و شیوه نگارش و اعراب گذاری آن، احتمالا این قرآن در سده های چهارم یا پنجم هجری قمری نگاشته شده است.
● عمارت مشیر دیوان
این عمارت که در خیابان شـهـدای سـنـنـدج واقـع اسـت، مجموعه ای از فضاهای متعدد با شیوه و اسلوب معماری ایرانی به ویژه پلان یک ایوانی است که بـه هـمـت مـیرزا یوسف مشیر دیـوان ، فرزند یکی از رجال سیاسی به نام میرزا رضای وزیر کردستانی در دوره قاجاریه ساخته شده است .
● مسجد و آرامگاه هاجره خاتون
در محله قدیمی سر تپوله سنندج مجموعه به هم پیوسته ای از بناهای مذهبی شامل زیارتگاه، مسجد، مدرسه علوم دینی و آرامگاه مشایخ قرار دارد که منتسب به هاجر خاتون خواهر امام رضا (ع ) است.
● بازار سنندج
بازار سنندج که قبلا به شکل یک مستطیل بزرگ بوده و در مرکز شهر قرار دارد، به قرن ۱۱ هجری و دوره صفوی می رسد و با الهام از بازار میدان نقش جهان اصفهان ساخته شده است .
● عمارت خسروآباد
در سال ۱۲۲۳ هجری قمری این عمارت توسط امان الله خان اردلان، حکمران مقتدر کردستان برای پسرش خسروخان بنا گردید و علاوه بر دو بخش ساختمان اصلی (قصر سلطنتی با ورودی ستون دار در بخش غربی و ساختمان شرقی با غلام گردش ها و ایوان ستون دار مشرف بر صحن عمارت و فضای بیرونی بنا) دارای فضاهای دیگری همچون حمام، اطاق قاپچیان و خدمتکاران و... می باشد. تزئینات معماری شامل گچبری، آجرکاری، اروسی های زیبا (پنجره های رنگی) و حوض صلیبی شکل داخل حیاط ساخته شده از سنگ است، عمارت خسروآباد، مقر حکومت امان الله خان اردلان بوده است.
● پل قشلاق
در فاصله ۳ کیلومتری شرق سنندج بر روی رودخانه قشلاق، پلی با ۶ دهانه آجری احداث شده که به پل های عصر صفوی شباهت تام دارد.
● عمارت آصف (موزه خانه کرد)
احداث بنای اصلی عمارت آصف که شامل تالار تشریفات است به دوران صفویه باز می گردد و در دوره های بعدی به ویژه در دوران قاجاریه و رژیم گذشته به تدریج بخش هایی به آن افزوده شده است. سردر ورودی بنا با نمای آجری که به شکل نیم هشتی است براساس سبک باروک ایرانی ساخته شده است. تالار تشریفات و ایوان ستوندار با اروسی پرکار آن از بخش های بسیار زیبای بنا محسوب می شود. عمارت دارای یک رشته قنات است که اکنون آب آبنمای مقابل تالار ازآن تامین می شود. این بنا شامل تزئینات معماری همانند گچبری، آینه کاری و کار چوب است.
در ضلع جنوب غربی عمارت، حمام مخصوص با سبک و اسلوب معماری حمامهای ایرانی ساخته شده است که دارای نقش های آهک بری می باشد. مرمت این بنا از سال ۱۳۷۷ با عملیات حفاظتی شروع شد و در سال های بعدی تا سال ۱۳۸۱ همچنان ادامه پپدا کرده است و قسمتهای آسیب دیده مرمت گردید و همچنین تزئینات آن نیز مرمت و بازسازی شده است. آهک بری های حمام، خصوصی و سیستم آبرسانی آن نیزکه ازبین رفته بود دوباره احیا شده است.
در قسمت جنوبی و درابتدای ورود به عمارت ومسیر دالان منتهی به حیاط مرکزی، دری به سمت راست باز می شود که در گذشته حیاط مستخدمین بوده و با توجه به اینکه بخش های مختلف این قسمت به کلی تخریب شده و هیچ آثار و شواهدی از گذشته به جای نمانده بود، با مسقف نمودن بخش عمده ای از این فضا به وسیله گنبدهای آجری و احیا نمودن حوض اصلی و ساخت رواق در اطراف آن، بخشی ازاین قسمت به نگارخانه و بخش دیگر آن تبدیل به چایخانه سنتی می شود. با توجه به اتمام عملیات مرمتی در این بنا و با توجه به ارزش تاریخی بنا به موزه مردم شناسی غرب کشور (خانه کرد) تبدیل شده است که در آن مجموعه ای از شیوه های کار و زندگی مناطق کردنشین به معرض نمایش گذاشته شده است.
● گنجینه سنندج
موزه سنندج در قسمت بیرونی یکی از بناهای دوره قاجاریه دایر شده است، این بنا به منزل " سالار سعید " معروف است و مقارن با سلطنت ناصرالدین شاه قاجار در حدود ۱۵۰ سال پیش توسط یکی از علمای بنام اهل سنت " ملا لطف الله شیخ الاسلام" قاضی القضاه منطقه کردستان، در دو قسمت حیاط و ساختمان بیرونی و حیاط و ساختمان اندرونی بنا شد. عمارت بیرونی شامل یک حیاط بزرگ و ساختمان دو طبقه با تالار تشریفات مزین و همچنین زیرزمین و حوضخانه زیبا و انبار است که قبلا در تملک "عبدالمجید خان سنندجی" معروف به (سالار سعید) بود. این بنا در سال ۱۳۵۴ شمسی به موزه سنندج تبدیل شد ، یکی از بخش های این بنا بخش تاریخ و باستان شناسی می باشد. این بخش در طبقات اول و دوم قرار دارد، طبقه اول شامل تالار شاه نشین با گچبری های زیبا و اروسی هفت لنگه و آئینه کاری هنرمندانه و با شکوه است و اتاق های کنار آن، به نمایش آثار تاریخی ایران از پیش از تاریخ تا اواخر دوره ساسانی اختصاص دارد. این آثار شامل آثار سه هزار سال پیش، دوره ماد و مانایی و دوران تاریخی قبل از اسلام است. شاخص ترین آثار این بخش، اشیای مربوط به نقاط مختلف استان به ویژه آثار سفالی، مفرغی، عاج و استخوان های یافته شده از " تپه زیویه " و " غار کرفتو " است که در سال های اخیر در حفاری های علمی به دست آمده است. سایر آثاری که در این بخش به نمایش درآمده است، در برگیرنده آثاری از دوره های اشکانی و ساسانی و هزاره اول قبل از میلاد است، این اشیا از سفالینه و آبگینه و همچنین سکه های مختلف دوران تاریخی تشکیل شده است. طبقه دوم که شامل اتاق های بزرگ و ایوان مزین عمارت است، به آثار دوره های مختلف اسلامی از اوایل اسلام تا دوره قاجاریه اختصاص یافته است. زیباترین آثار این بخش، سفالینه های مختلف از قرون شش و هفت اسلامی است که از نقاط مختلف ایران مثل کردستان، ری، نیشابور و... کشف شده اند.
● مسجد دارالاحسان( مسجد جامع)
این مسجد در ضلع شمالی خیابان امام خمینی سنندج قرار دارد و بر اساس کتیبه های موجود، در سال ۱۲۲۷ هجری قمری توسط امان الله خان اردلان، والی کردستان ساخته شد. این بنا شامل دو ایوان شرقی و جنوبی، گلدسته های بالای ایوان شرقی، صحن مرکزی، ۱۲ حجره در اطراف، شبستان ستون دار با ۲۴ ستون سنگی مارپیچ و ... است. این مسجد را می توان مسجد مدرسه دانست، زیرا بخشی از آن به حجره های طلاب علوم دینی اختصاص دارد و بخش جنوبی آن، صحن اصلی مسجد است. این بنا دارای تزئینات کاشی کاری هفت رنگ مینایی فوق العاده پرکار، ظریف ، از اره های مرمرین، آجرکاری لعاب دار، حوض سنگی و فواره های زیبا و همچنین ستون هایی با تزئینات طنابی است. از عمده تزئینات بنا، نگارش آیات قرآنی در قسمت های گوناگون مسجد است و ثلث قرآن مجید در این بنا نگارش شده اسـت. ایـن مـسـجـد در گـذشـتـه یـکـی از مهم ترین دارالعلم های دینی بوده و بسیاری از علما در این دارالعلم به کسب علوم مختلف پرداخته اند. مسجد دارالاحسان، یکی از ارزشمندترین مساجد استان کردستان از نظر معماری و تزئینات معماری است.
● موزه حمام خان (ظهیری)
این حمام در ضلع شمالی بازار سرپوشیده سنندج، پایین تر از مسجد داروغه است. این حمام دارای بخش های مختلفی از جمله سردر ورودی، حمام گرم ، خزینه و ... است. بر طبق کتیبه سنگی موجود در سردر ورودی ، حمام در سال ۱۲۲۰ ه.ق به دستور (امان الله خان اردلان) ساخته شد و بعدها به سبب تملک آن توسط (امین التجار) در سال ۱۲۹۶ ه.ق (دوران حکومت فرهاد میرزای معتمدالدوله، عموی ناصرالدین شاه) مورد مرمت و بازسازی عمده قرار گرفت. کتیبه موجود نیز گویای این امر است.تزئینات معماری مسجد، شامل آهک بری های پرکار با نقوش گل و گیاه و حیوانی، کاشی کاری های هفت رنگ با نقش مایه های بومی و محلی و نیز سنگ فرش مرمرین است.
● موزه سنندج (عمارت ملا لطف الله شیخ الاسلام)
این بنا در اواخر حکومت ناصرالدین شاه قاجار به همت ملا لطف الله شیخ الاسلام از علمای اهل سنت احداث گردید، اکنون محل اداره کل میراث فرهنگی استان کردستان است.
● پارک جنگلی آبیدر
در مـیدان حجاب پارک جنگلی آبیدر سنندج بر روی سطح دیوارها صحنه هایی از شکار و رزم انسان با حیوانات و جانوران افسانه ای و تصویر خدایان اسطوره ای نقش شده است.

کردستان

شرقی′۰۰°۴۳ شمالی′۰۰°۳۷ (نقشه)

کُرْدِسْتانْ نامی است تاریخی که از سال ۱۱۵۰ میلادی تاکنون برای اشاره به مناطق کردنشین غرب ایران و خاورمیانه به‌کار برده می‌شود. هم‌زمان با روی کار آمدن ترکمن‌های سلجوقی (۵۱۱ ق.) و پادشاهی سلطان سنجر برای اولین بار ایالتی به نام کردستان در محدوده ایالت جبال (کوهستان) ایران تأسیس گردید و نام کردستان برای نخستین بار ساخته و استفاده شد.^[۱][۲] این نام در منابع تاریخی از سال ۱۱۵۰ میلادی برای محدوده‌ای در غرب خاورمیانه آن زمان کاربرد داشته‌است.

تمام ایالات کردستان امروزی از دوران امپراتوری ماد به بعد تا سال ۱۵۱۴ میلادی یکی از ایالات ایران بود.^{[نیازمند منبع]} مردم کرد اقوام ایرانی‌تباری^{[نیازمند منبع]} هستند که در سراسر ایران^[۳][۴][۵] و نیز در بخش‌های دیگری از خاورمیانه و آسیای مرکزی زندگی می‌کنند. کردها دارای تاریخ مشترک با دیگر ایرانیان هستند و به گویش‌ها و لهجه‌های زبان کردی سخن می‌گویند.

تاریخ مشترک کردها با ترک‌ها پس از جنگ چالدران و پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی با ترک‌ها و عرب‌ها و ایرانیان ادامه یافت. بخش عمده سرزمین کردستان بر اثر حمله امپراتوری عثمانی به ایران در جنگ چالدران در سال ۱۵۱۴ میلادی از ایران جدا گردید، و امروزه به نام کردستان ترکیه، کردستان عراق و کردستان سوریه ضمیمه خاک کشورهای ترکیه، عراق و سوریه گردیده‌اند. پس از جنگ چالدران نیز مناطق جدا شده بارها بین ایران و عثمانی دست به دست شده‌اند.

امپراتوری عثمانی سال‌ها بر بخش جدا شده سرزمین کردستان از ایران، فرمان‌راند تا اینکه با پایان جنگ جهانی اول و نابودی امپراتوری عثمانی متصرفات آن: سرزمین کردستان، سرزمین‌های عربی، آسیای کوچک و بالکان به دست پیروزمندان جنگ جهانی اول، انگلستان و فرانسه تقسیم گردیدند.

منبع:wikipedia

مشخصات عمومی

استان كردستان با مساحت 28 هزار كیلومتر مربع كه 7/1 درصد سطح كشور و رتبه شانزدهم در بین استان های كشور را دارا می باشد ، در غرب ایران و از شمال به استان های آذربایجان غربی و زنجان ، از جنوب به استان كرمانشاه ، از شرق به استان های همدان و زنجان و از شرق به كشور عراق محدود است .
استان دارای 9 شهرستان ، 23 شهر ، 26 بخش و 83 دهستان می باشد . بانه – بیجار – سقز – سنندج – دیواندره – كامیاران – قروه – مریوان و سروآباد از مهمترین شهرهای استان می باشند .

فرهنگ كردستان

استان كردستان یكی از استان های كردنشین در غرب ایران است ، اكثریت ساكنان این استان ، كرد زبان هستند كه به لهجه های مختلف تكلم می كنند . درباره زبان كردی مردم شناسان بر این رای هستند كه زبان كردی یكی از زبان های گروه هند و اروپایی و ایرانی است .

زبان كردی در استان كردستان و همچنین در استان های الام ، كرمانشاه ، همدان ، آذربایجان غربی و شمال خراسان و دیگر كشورها لهجه های گوناگونی دارد اما مهمترین ، پر تكلم ترین و یا به عبارتی لهجه رسمی و ادبی دو شاخه كرمانجی و سورانی است ، شاخه سورانی در استان كردستان لهجه رایج در ادبیات مكتوب است . دین مردم كردستان اسلام و اكثریت آنها پیرو مذهب تسنن و شافعی می باشند ، شیوه غالب زندگی مردم در این استان سنتی و با هویتی قومی است . وجود حدود 1900 روستا در استان نمایانگر انس مردم به طبیعت و كشاورزی است .
به استناد شواهد و مدارك مستند تاریخی ، قوم كرد از نژاد آریایی هستند كه در هزاره اول قبل از میلاد مسیح از كناره های دریای خزر به سلسله كوه های زاگرس آمده و با غلبه بر قدرت آشوریان در نینوا امپراطوری مادها را در قرن هفتم قبل از میلاد در ایران پایه گذاری كردند .

جمعیت و نیروی انسانی

بر اساس آخرین سرشماری مركز آمار ایران در سال 1375 ، استان كردستان 1346 هزار نفر جمعیت دارد كه 4/52 درصد شهری و 6/47 درصد را جمعیت روستایی تشكیل می دهد . تراكم نسبی جمعیت معادل 7/47 نفر در كیلومتر مربع است .
از 1146 هزار نفر جمعیت 6 ساله و بالاتر استان ، 8/76 درصد با سوادند كه این نسبت در مناطق شهری 4/75 درصد و در مناطق روستایی 5/58 درصد می باشد . جمعیت 10 ساله و بالاتر شاغل استان به تعداد 327 هزار نفر كه 32 درصد آن در بخش كشاورزی ، 11 درصد در بخش صنعت و 57 درصد مابقی در بخش خدمات اشتغال دارند .

جاذبه های گردشگری استان

استان كردستان به سبب پیشینه تاریخی طویل خود كه در اعماق ایران زمین ریشه دوانده و نیز به علت گستره زیبای جغرافیایی همانند نگینی در پهنای ایران زمین می درخشد و حائز جاذبه های تاریخی فرهنگی و طبیعی است .

جاذبه های تاریخی فرهنگی

با آثار به جای مانده از ادوار كهن بیانگر قدمت و عظمت استان كردستان می باشد كه ذیلا به انها اشاره می شود .
الف – آثار تاریخی قبل از اسلام

• تپه باستانی زیویه كه در 55 كیلومتری جنوب شرقی شهرستان سقز واقع شده است .
• غار كرفتو در 72 كیلومتری شهرستان سقز
• كتیبه تنگیور كه در 25 كیلومتری غرب شهرستان كامیاران واقع شده است كه آثار فوق متعلق به دوران قبل از اسلام بوده و قدمت 2 هزار ساله دارند .

ب – آثار تاریخی بعد از اسلام

• مسجد دارالاحسان (1227 هـ - ق)
• مسجد دارالامان كه متعلق به دوران قاجار می باشد و در سنندج واقع شده اند .
• عمارت آصف الدیوان متعلق به دوران صفویه
• بقعه باباگرگر در شهرستان قروه و آثار متعدد دیگر

عمده ترین مناسك و مراسم مذهبی استان كردستان به قرار زیر است:

• 1- مراسم پیر شالیار: یكی از عمده ترین جشن های با شكوه و كم نظیر منطقه است كه به سبب جاذبه هه و ویژگی های منحصر به فرد خود فوق العاده حائز اهمیت است . محل برگزاری این مراسم روستای اورامان و هر ساله در فاصله دهم و چهاردهم بهمن ماه برگزار می گردد . پیر شالیار یك مغ زرتشتی بوده كه نزد كردها از احترام فوق العاده ای برخوردار بوده است .
  
  
• 2- موسیقی و رقص كردی: نوع موسیقی استان كردستان شاد و دل انگیز بوده و به سبب سرور و شادی كه در انسان ایجاد می كند او را به رقص و پایكوبی وا می دارد . كه مشهورترین رقص آن «هه لپه ركی» است كه ریشه در اعتقادات میترائیسم و مهر پرستی دارد .
• 3- عرفان و تصوف: در استان كردستان دو فرقه عمده تصوف وجود دارد ، 1- طریقه قادریه و 2- طریقه نقشبندیه
  • طریقه قادریه را مریدان شیخ عبدالقادر گیلانی (غوث گیلانی) شامل می شود . پیروان این طریقت درك حقیقت و وصول به حق را در قیل و قال سماع می دانند و با حالت دف زنان سر خود را به حالت خاصی به جلو و عقب برده و به عالم جذبه می روند و هر بیننده ای را شیدای خود می كنند . در استان نزدیك به 60 خانقاه وجود دارد كه هر هفته برنامه ذكر و سماع در آنها برپاست .
  • طریقه نقشبندیه : موسس این طریقه خواجه بزرگ مولانا بهاءالدین محمد نقشبند بخارایی است . مروج این طریقت در كردستان مولانا خالد نقشبندی است . پیروان این طریقت عرفان و وصول به حق و درك حقیقت را در تفكر و سكوت می دانند و بر خلاف طریقت قادریه از قیل و قال و سماع پرهیز می كنند .

جاذبه های طبیعی

استان كردستان با داشتن اقلیم منحصر به فرد تنوع زیستی زیبایی را (گیاهی و جانوری) در خود جای داده است . آب و هوای استان دارای ویژگی های اقلیم معتدل سرد می باشد . وجود ارتفاعات و دره های ژرف و وزش باد غربی پوشش های گیاهی غنی و متنوع و زیبایی را در كردستان به وجود آورده است .
مهم ترین تفرج گاه های استان به قرار زیر می باشند:

• دریاچه طبیعی زریوار شهرستان مریوان
• سد شهید كاظمی
• سد وحدت (قشلاق)
• رودخانه قزل اوزن كه از كوه های چهل چشمه سرچشمه می گیرد .
• رودخانه قشلاق كه از ارتفاعات شمالی شهرستان سنندج سرچشمه می گیرد
• رودخانه سیروان كه پس از دریافت آب های جنوب – غرب و مركز استان وارد استان كرمانشاه می شود .
• چشمه باباگرگر در هیجده كیلومتری شمال شهر قروه
• چشمه گواز در 50 كیلومتری شمال غربی كامیاران

كردستان به سبب ویژگی های بیوكلیماتیك دارای تنوع زیستیی گیاهی و جانوری بوده كه هر كدام از جذابیت های فوق العاده ای برخوردار می باشند .

كشاورزی كردستان

قسمت اعظم استان بر روی رشته كوه زاگرس قرار گرفته و به همین دلیل به لحاظ اقلیمی دارای شرایط ویژه ای می باشد و اشكال مختلف اراضی شامل كوه های مرتفع ع دره های عمیق ، دشت های دامنه ای ، فلات ها و اراضی پست در این استان وجود دارد . اقلیم های خشك تا خشك سرد ردر استان با متوسط بارندگی 250 میلی متر (بیجار) تا اقلیم نیمه مرطوب معتدل در غرب استان با متوسط بارندگی حدود 800 میلی متر (مریوان) در استان یافت می شود . نواحی شرقی و مركزی استان متاثر از آب و هوای برخی نواحی مركزی ایران و مناطق غرب متاثر از آب و هوای مدیترانه ای است كه حضور عناصر مدیترانه ای همراه با بارندگی مناسب مؤید این نظر است . به طوری كه رایط مذكور سبب شده است كه جنگل های بلوط در این منطقه حضور داشته ولی نواحی شرقی استان دارای پوش استپی می باشد .
بیشتر نواحی غربی ، كوهستانی و اغلب پوشیده از جنگل های طبیعی و در نواحی شرقی استان اراضی مسطح ، دشت ها و فلات های نسبتا وسیعی وجود دارند .
از مساحت استان 6/49 درصد معادل 1400 هزار هكتار مراتع ، 3/11 درصد معادل 320هزار هكتار جنگل و 1/39 درصد معادل 110 هزار هكتار اراضی زراعی به خود اختصاص داده است .

قابلیت ها و مزیت های توسعه بخش كشاورزی

• وجود منابع آبی كافی در استان
• وجود منابع خاك كافی در استان
• بارندگی مناسب در استان
• مراتع غنی و زیاد
• منابع ژنتیكی گیاهی و دامی متنوع در ایتان و منحصر به فرد مانند بز مرغز ، اسب كردی
• جمعیت روستایی با توزیع متعادل در مناطق روستایی
• امكان ایجاد صنایع تبدلی برای افزایش ارزش افزوده
• وجود شرایط مناسب اقلیمی برای توسعه باغات دیم
• ظرفیت بالای تولید شیر و گوشت قرمز در استان
• وجود نیروی متخصص و تحصیل كرده كشاورزی در استان
• وجود دشت های حاصلخیز از جمله دشت مریوان ، دشت قروه و بیجار

استان دارای 6 حوزه منابع آبی ، سیروان ، قزل اوزن ، زرینه رود ، سیمینه رود ، راز آور ، زاب و رودخانه های متعددی می باشد و مجموع روان آب های استان حدود 8/7 میلیارد متر مكعب كه 17 درصد از منابع آب استان مورد بهره برداری قرار می گیرد .

وضعیت عمومی كشاورزی استان كردستان

بر اساس مطالعات جامع توسعه اقتصادی اجتماعی استان كردستان ، واحدهای اراضی كه برای زراعت آبی به شرط تامین آب قابلیت دارند ، مساحتی حدود 5400 هزار هكتار ، واحدهای اراضی برای كاربری دیم 720 هزار هكتار ، برای مرتع 1800 هزار هكتار معین شده است و اراضی مرتعی حدود 1400 هزار هكتار و جنگل حدود 320 هار هكتار می باشد ، ارقام یاد شده نشان می دهد كه استان با داشتن 62/1 درصد از زمین های آبی و 46/9 درصد زمین های كل كشور ، در مقایسه با سایر استان ها در كشت آبی رتبه هیجدهم و در كشت دیم رتبه دوم را دارا می باشد و سالیانه 860 هزار تن محصولات زراعی تولید می شود كه معادل 85/1 درصد كل تولید كشور است .
23 هزار هكتار از اراضی استان به كشت محصولات دائمی اختصاص یافته (رتبه 24 در كشور) و حدود 100 هزار تن محصولات زراعی تولید می شود كه معادل 85/1 درصد كل تولید كشور است .
محصولات عمده زراعی استان ، شامل غلات ، حبوبات ، نباتات علوفه ای علوفه ای و سیب زمینی و محصولات باغی امل انگور ، توت فرنگی ، گردو و دیگر محصئولات باغی ویژه مناطق سردسیری می باشد . توت فرنگی استان كردستان به دلیل مرغوبیت بالای آن ، جایگاه خاصی در بازارهای داخلی كشور دارد و به علت ارگانیك بودن آن جایگاه خاصی می تواند در صادرات غیر نفتی داشته باشد .
توسعه كشت محصولات باغی به ویژه مو دیم در اراضی شیب دار و فاقد پتانسیل زراعی در شهرستان های بانه و مریوان كه دارای بارندگی قابل توجه اند ، از ویژگی های دیگر باغبانی استان است .
استفاده از ماشین آلات كشاورزی تقریبا محدود و به ور كلی حدود 85 درصد فعالیت های زراعی در استان به صورت مكانیزه یا نیمه مكانیزه انجام می گیرد و ضریب مكانیزاسیون موجود 51% می باشد .
تعدا كل دام های استان 2300 هزار راس به تعداد 38 درصد گوسفند و بره ، 12 درصد بز و بزغاله ، 44 درصد گاو و گوساله و 6 درصد آن را تك سمی ها تشكیل می دهد . همچنین استان با داشتن حدود 5/3 میلیون واحد دامی از تراكمی به میزان دو برابر سطح كشور برخوردار است .

بخش صنعت و معدن استان

استان كردستان به لحاظ دارا بودن پتانسیل های خوب از جمله آب و خاك و معادن می تواند در زمینه تولیدات صنعتی رشد و توسعه یابد . استان دارای ذخایر قابل توجه مواد معدنی است و سنگ های تزئینی با تنوع فراوان در رنگ ، شاخص ترین ماده معدنی منطقه می باشد . در حال حاضر استان دارای 138 معدن فعال با بیش از 8/4 میلیون تن استخراج سالیانه و اشتغال زایی 1350 نفر می باشد .

ماده معدنی	تعداد معادن فعال	میزان استخراج سالیانه 1000 تن / سال	ذخیره ماده معدنی 1000 تن
سنگ آهك	7	1460	13400
سنگ گچ	1	15	2200
سنگ ساختمانی	66	2456	38910
مرمریت قرمز	13	60	3850
تراورتن	2	20	300
مرمر	27	325	100880
اونیكس	7	18	187
گرانیت	3	7	743
پومیس	5	211	15461
دولومیت	1	5	1500
سیلیس و فلدسپار	2	10	115
آنتیموان	1	7/0	10
سنگ اهن	2	180	5400
نمك آبی	1	5	0
كل	138	4833	352156

در حال حاضر توسط اسزمان زمین شناسی ، سه لكه طلا در استان شناسایی شده ، كه یكی از معدان توسط شركت خارجی در حال استخراج و بهره برداری است .
سرمایه گذاری دولت با مشاركت بخش خصوصی در فعالیت های معدنی ، احداث صنایع مرتبط با معدن بخصوص در زمینه كانی های فلزی و غیر فلزی ، تربیت نیروی انسانی ماهر و تاكید بر اكتشافات تفصیلی در زمینه شناسایی كانسارهای فلزی و كانی های غیر فلزی از جمله سیاست های و خط مشی های اجرایی مشخص برای تحقق اهداف توسعه استان در بخش معادن می باشد .
استان كردستان علی رغم ذخایر مواد معدنی و شرایط اقلیمی جزو استان های توسعه نیافته صنعتی است و صنعت استان در كل كشور رتبه 26 را دارا می باشد . در حال حاضر امكانات و مزیت های نسبی استان از قبیل آب و هوا ، گاز ، برق فراوانی نیروی كار ، رشد مراكز آموزش عالی استان ، ارائه خدمات زیر بنائی در شهرك های صنعتی و اعتبارات و تسهیلات به سرمایه گذاران نقش بسزایی د بهبود روند توسعه صنعتی استان ایفا می نماید .

نام واحد	تولیدات	ظرفیت سالانه
شیر پاستوریزه	شیر ، خامه ، پنیر ، كره ، بستنی	14700 تن
نساجی كردستان	نخ و پارچه	4000 تن (10 میلیون متر مربع)
شین بافت	پارچه	2/7 میلیون متر مربع
نساجی قروه	پارچه	4 میلیون متر مربع
نخشین	فرش	35000 متر مربع
كارخانه شاهو	نخ اكریلیك	900 تن
كارخانه غرب بافت	فرش	100000 متر مربع
پلاستیك زمزم	لوله های PE	4000 تن
كارخانه نیك الیاف	گونی و نخ PP	2400
كارخانه دكمه صدف	دكمه	100 تن
كارخانه سیمان كردستان	سیمان پورتلند	828000
كارخانه گچ كردستان	گچ	150000
كارخانه سنگ گرانیت سعید	سنگ گرانیت	40000 متر مربع
كارخانه ESTEN غرب	شبكه های فلزی	1000 تن
صنایع مفتولی كردستان	لوله و اتصالات	13200 تن
كارخانه چمن گل	چسب	5500 تن
كارخانه آلومین	رادیاتور	45000 متر مربع
كارخانه آرد فجر	آرد	360000
كارخانه آرد سهند	آرد	72000
كارخانه شیان	نخ BCF	3500 تن
كارخانه كریشه	موكت	2 میلیون متر مربع
كارخانه احیا صنعت باختر	تولیدات لاستیك	300 تن
كارخانه كاشی كسری	سرامیك	1 میلیون تن
كارخانه كیمیاك	ویفر و تافی ، پفك نمكی	570 تن
سنگ شكن گروس	سنگ گرانیت	10000 تن
كارخانه آرد گلنام سقز	آرد	57000 تن
كارخانه پردیس	مصنوعات نخی	2000 تن

صنایع دستی

استان بسیار متنوع و دارای قدمتی تاریخی است كه فرش بافی و نازك كاری با شهرت و گلیم بافی ، نساجی ، گیوه بافی و زیور آلات محلی از مهم ترین آنهاست.

پتانسیل های بازرگانی و تجاری استان

استان كردستان به دلیل مجاورت با مرز مشترك 230 كیلومتری با كشور عراق ، وجود مشابهت های قومی ، فرهنگی ، و ارتباط خویشاوندی بین شهروندان دو كشور و قرار گرفتن در مسیر ترانزیتی جنوب و شمال غرب كشور دارای ظرفیت ها و توانمندی های بالقوه ای می باشد . همچنین وجود 3 بازرچه فعال مرزی در شهرهای بانه ، مریوان و سقز ، وجود 13 تعاونی مرزنشین با حدود 280 هزار نفر جمعیت ، وجود بانك های تجاری با قابلیت عملیات تجاری بین المللی ، وجود مؤسسات بیمه ای و شبكه بازارهای محلی و فرا منطقه ای پتانسیل بالایی را جهت صادرات و واردات كالا دارا می باشد .